پنج شنبه ٠١ آبان ١٣٩٣

 

 

فارسي|French
عنوان
ورود
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[عضویت]
اشتراک خبرنامه
نام :   
ایمیل :   

مساجد در سنگال

 

مقدمه:

 

معماری یکی از هنرهای هفتگانه است که بیانگر فرهنگ هر دوره قوم، ملّت و تمدن است. هرچند اسلام از زمان ورودش به آفريقا، بر محدوده وسيعي از هنرهاي آفريقايي تأثير گذاشته است اما آثار باستاني معماري بهترين ميراث حفظ شده دوره هاي تاريخي ابتدايي آن در اين قاره بوده است. مساجد مهمترين نمونه معماري از تنوع زيباشناسانه اي مي باشند که با تعامل بين مردم آفريقا و دين اسلام بوجود آمده است.

فرهنگ سنگالی با رویی گشاده از اسلام و تمدن آن استقبال کرده و با بسیاری از کاربردهای آن مطابقت حاصل نموده است. در بنای مساجد اصلی آن، اختلاطی از شیوه معماری بیزانس، ایران، اندلس و حتی هندی وجود دارد و گوناگونی معماری اسلامی در آن به چشم می خورد که در بین مساجد مناطق مختلف سنگال قابل بررسی و مطالعه است. همانگونه که طریقه های مختلف صوفی در سنگال وجود دارد، مساجد ویژه آنان نیز ترجمانی از تاریخ مذهبی سنگال را به وضوح بیان می کند. همه این مساجد در عین حال بازتاب دقیقی از گوناگونی تأثیرات معماری در فضایی ملهم از شیوه عربی- اسلامی است. اغلب مساجد سنگال که بصورت ابتدائی در مناطق مختلف و حتی نواحی دوردست ساخته شده اند، فقط مکان ساده ای برای ادای فریضه نماز هستند و گویی بصورت مساجد صدر اسلام و در زمان پیامبر گرامی اسلام (ص) در عربستان به شیوه سنّتی و ساده ایجاد شده اند.

 

اسلام در سنگال

 

سنگال در گذشته و حال نقش بسيار مهمي در تاريخ قاره آفريقا و بويژه منطقه غرب آن داشته است. تاريخ اين كشور سراسر از مبارزه عليه استعمار و ميسيونرهاي مسيحي است. در سنگال نسبت افرادي كه با فرهنگ اسلامي و عربي آشنايي دارند از ديگر كشورهاي آفريقايي بيشتر است، همچنانكه عمده ساكنين آن مسلمان هستند و به دين و شعائر آن بسيار پاي بندند و بدان افتخار مي كنند. در سنگال ميراث اسلامي كهن  و ريشه داري به چشم مي خورد، بيشترين تأليفات به زبان عربي و يا به حروف آن نگاشته مي شده، بطوري كه زبانهاي بومي و محلي نيز به حروف عربي به كتابت در مي آمد.  اما در مورد ورود اسلام به سرزمين سنگال بايد اذعان نمود که از نخستين روزهاي دعوت پيامبر اكرم (ص) و قبل از هجرت آن حضرت، با مهاجرت تعدادي از مسلمانان به رهبري حضرت جعفر بن ابيطالب به حبشه (اتيوپي ) در حقيقت دين اسلام  به قارة آفريقا وارد شد و در حدود سال 27 هجري، اسلام به سرزمين مصر نيز گسترش يافت و به تدريج شمال آفريقا را فرا گرفت .

      به طوري که در منطقه غرب آفريقا در كشورهاي غنا از قرن چهارم تا هفتم، مالي از قرن هفتم تا دهم و سنگال از حدود قرن نهم هجري به بعد، دولتهاي اسلامي تشكيل گرديدند و به تدريج اسلام به اكثر كشورهاي غرب و مركز آفريقا گسترش يافت .

        شايان ذكر است كه اسلام از طريق بازرگانان مالي به سنگال راه يافت و در واقع دو خط سیر وجود داشت یکی از سرزمین مغرب و مراکز تجارت طلا در مناطق صحرانشین آفریقا مثل حکومت آنیمیست(بت پرست) «سونینکه» در غنای فعلی و دیگری مسیری شرقی که سودان مرکزی شامل حکومتهای «کانیم بورونو» و «هوسا» را به لیبی، تونس و مصر متصل می نمود.  در سال 1040 ميلادي نهضت ديني «المرابطون» در اين ناحيه پايه گذاري شد .

          همين ريشه دار بودن اسلام در سنگال سبب شد تا استعمارگران فرانسوي از آغاز ورود به اين سرزمين، به مقابله با مظاهر اسلامي بپردازند . به عنوان مثال، زبان فرانسه را به جاي زبان عربي در ادارات و مدارس اجباري كردند و سعي در تثبيت شيوه زندگي غربي در سنگال نمودند.  اين در حالي است كه قبل از ورود استعمار، زبان عربي به صورت گسترده در مراكز و محافل سنگال رواج داشت و كودكان در مدارس قرآني و بزرگسالان در مراحل مختلف آموزشي، زبان عربي را فرا مي گرفتند. البته مقاومت و پايداري سنگاليها سبب گرديد در خيلي از موارد زبان عربي و اشتياق به فراگيري آن همچنان باقي بماند.

در اسلام منطقه غرب آفریقا علیرغم گوناگونی قومی و نژادی و بومی یک عامل مشخص و متحد کننده وجود دارد که برتری مذهب مالکی است و این مذهب و مکتب فکری در کشور مغرب مورد قبول است و در حقیقت به واسطه نوعی همبستگی روحی و معنوی، اکثریت طریقه های صوفی (به ویژه تیجانیه) در منطقه غرب آفریقا از کشور مغرب نشأت گرفته است. اما گسترش طریقه های صوفی تا قرنهای هجدهم و نوزدهم در سنگال ظهور و بروز چندانی نداشت. يكي از نكات بارز تاريخ مبارزات مردم سنگال،  مبارزات بنيانگذار «جماعت صوفی مريديه» در سنگال «شيخ احمدو بامبا» است كه سالهاي زيادي به سبب مبارزه عليه استعمار فرانسه در تبعيد بسر برد و در ضمن موجب گسترش اسلام نيز گرديد. 

در حال حاضر 95 درصد از مردم اين سرزمين مسلمان و اهل تسنن هستند. حدود دو درصد از آنها نيز به دين مسيح اعتقاد دارند. در قانون اساسي سنگال بر آزادي مذهبي تأكيد شده است ولي هيچ مذهبي به عنوان مذهب رسمي اعلام نشده است و دولت اين كشور يك دولت غير مذهبي (لائیک) به حساب مي آيد. البته سازمانهاي مذهبي در اين كشوراز كمكهاي نقدي و غير نقدي دولت بويژه براي حفظ و مرمّت اماكن مذهبي خويش برخوردار هستند.

 

مساجد با الهام از شیوه معماری سودانی

 

            در ادبیات زبان بومی «ولوف» کلمه مسجد معادل Jakka برگرفته از کلمه «مکًه» و به معنای رو گرداندن به سمت مشرق است. اغلب مساجد بصورت مکانی ساده به عنوان محلی برای نماز جماعت استفاده می شود. مصالح و مواد مورد استفاده در ساخت مساجد سنّتی که با توجه به گروههای قومی، محیط زندگی و  عقاید مذهبی متفاوت است با عنوان سبک مسجد سودانی شناخته می شود(نظیر مساجدی که در غرب سودان وجود دارد). 

 

   

                                مسجدی ساده با سبک سودانی در منطقه Alwar مربوط به «الحاج عمر تال»

 

نخستین تأثیرات معماری خارجی در مساجد سنگال را می توان در مساجد موجود در درًه رود سنگال مشاهده کرد. البته این تأثیرات بر معماری مساجد را بدین صورت می توان بیان نمود که آنها به تحرکات جمعیتی و جنبشهای اسلامی و لشکرکشی برخی حکومتها و افراد برجسته مذهبی مانند روحانی بزرگ قبیله «توکولر» یعنی «الحاج عمر فوتی تال» در بخش موسوم به «سودان فرانسه» باز می گردد. این معماری اساساً به شیوه موسوم به «سودانی- ساحلی» یا به عبارت دیگر «نئوسودانی» (سودانی جدید) ساخته شده اند و همان شیوه ای است که در ساخت مسجدی به نام Djenné  در «تمبوکتو» کشور مالی از آن الهام و نشأت گرفته شده است.

 

 این مساجد با ماده ساختمانی عمده منطقه یعنی خاک رس ساخته شده اند. شکل ساختمانی مسجد نیز شامل شبکه وسیعی از تیرهای چوبی بکار رفته در روبنای ساختمان می باشد. البته این شبکه تیرهای چوبی به عنوان داربست در تجدید روبنا و تعمیر سالانه آن استفاده می شود و کاربرد تزئینی دارد. این مساجد دارای سقفهای مسطح است که با ستونها حمایت می شود و کف بنا نیز با شن پوشانده شده که بر روی آن حصیر دستباف گسترده شده است. روشنایی درون مسجد از طریق سوراخهایی که در سقف بنا تعبیه شده بدست می آید. داخل بنا به جز انبوه ستونها و طاقها تزئیناتی ندارد و این سادگی مانع از جلب توجه نمازگزار در حین عبادت می گردد.

در مناطق مرکزی و ساحلی سنگال حضور الگوی معماری استعماری تأثیر خود را بر طراحی مساجد باقی گذارده است.

 در آغاز قرن نوزدهم مساجد «داکار»(پایتخت فعلی) و شهر «سن لویی»(نخستین پایتخت در زمان سلطه استعماری) دارای ساختمانی ساده و با پوشش سفالی بود. نمونه های آن در مساجد طریقه تیجانیه(از طریقه صوفی مذهب مالکی) در شمال شهر «سن لویی» و نیز مسجد دیگری در خیابان «لامین گی» در داکار است و تا سال 1994 میلادی جشنهای بزرگ مسلمانان در خیابانها برپا می شد.

    

مسجد بزرگ  شهر«سن لویی»( saint-louis)

 

ساختار معماری مسجد بزرگ «سن لویی» برگرفته از کلیسای شهر است که به عنوان الگوی بسیاری از مساجد نیز کاربرد داشته است. این مسجد همگی در بخش جلویی خود راهرویی دارند که طاقهایی آن را دربر گرفته و علاوه بر آن برجهای مربع شکل دوتایی که دوپهلوی نمای مثلثی ورودی بنا را شکل داده، یادآور معماری کلیسا می باشد.

بدین ترتیب بسیاری از مساجد سنگال در قرن نوزدهم و در اوایل قرن بیستم که در مناطق مختلفی نظیرماژینو(Magino )- بلانشو(Blanchot )- یوف(Yoff)-کامبرن(Cambérène)- نگور(Ngor) گوره (Gorée )- بارنی (Bargny)- اوآکام(Ouakam) در داکار ساخته شدند، به منزله نمونه ای از معماری کلیسای بزرگ داکار درست شده است و برای مثال؛ مکان ناقوسهای کلیسا جای خویش را به دو مناره داده است و نقش هلال ماه بجای صلیب بر سر در عمارت نصب گردیده است. در واقع می توان اذعان نمود اینگونه مشابه سازیها بصورتی طرحی ساده از معماری کلیسا به مسجد تبدیل گردیده است.

 

بازگشت به مُدلها و الگوهای معماری اسلامی

 

علیرغم همه این مسائل، طریقه های صوفی مسلک عمده سنگال که به برج و باروهای سنّتی خویش علیه قدرت استعماری وفادار بودند، در زمینه تأثیرات مسیحیت فریاد انتقاد و تقبیح سر می دادند و در خصوص بازگشت به الگوهای مسلمانان به تبلیغ و تمجید می پرداختند.

 

مسجد بزرگ شهر طوبي(TOUBA) مقر رهبري مريديه سنگال

 

بدین ترتیب مسجد بزرگ طوبی(جماعت مریدیه) که به شکل چهار ضلعی با مناره ای بلند به ارتفاع 87 متر بهمراه چهار مناره و چهار گنبد بصورت نمونه ای در منطقه غرب آفریقا برگرفته از معماری مسجد مدینه منوره است.  در عوض گنبدهای بزرگ این مسجد از مدل بیزانس تأثیر پذیرفته است.  مریدیه حدود يك قرن پيش (در سال 1886 م ) توسط «شيخ احمدو بامبا» (متوفي به سال 1927م در سنگال) پايه گذاري شده و در غرب آفريقا و آفريقاي مركزي پيروان زيادي دارد . رهبران مذهبی مریدیه كه عقايد صوفيانه دارند، اغلب در شهر «طوبي» ساكن هستند که در قسمت مرکزي غرب سنگال و در 196 کيلومتري داکار و دومين شهر مهم پس از پايتخت بشمار مي آيد. این شهر در سال 1888 ميلادي توسط «شيخ احمدو بامبا امباکه» بنياد نهاده شده است و به همين دليل «طوبي»، شهر مقدس مريديه به حساب مي آيد. در حال حاضر«شیخ سیدی مختار امباکه» رهبر جماعت مریدیه سنگال است.

 

مسجد شهر«تیووآن» Tivaouane مقر رهبري طریقه تيجانيه سنگال

 

در نيمه دوم قرن هيجدهم ميلادي، طریقه تيجانيه با تلاشهاي « شيخ عمر تال» و فرزند وي «سيد نورو تال» و نيز «شيخ ابراهيم نياس»در ميان قبيله ولوف در سنگال بتدريج رواج يافت و «الحاج مالک سي»  از سال 1902 ميلادي شهر«تیووآن»  Tiavouane را به عنوان مقر رهبري طریقه تيجانيه برگزيد و آن را مرکز اشاعه اين طریقه در سنگال قرار داد. رهبر فعلي اين طریقه «شيخ محمد منصور سي» است که از سال1997 ميلادي رهبري آن را برعهده دارد. سبک معماری مسجد بزرگ «تیووآن» نیز که دارای گنبد بزرگی است، نتوانسته خود را از سبک معماری ترکیه رها سازد.

 

مسجد بزرگ داکار

مسجد بزرگ داکار که کلنگ افتتاح آن توسط «محمد دیا» مشاور رئیس جمهور در سال 1961 میلادی زده شد و سپس با حضور «حسن دوم» پادشاه مغرب بطور رسمی افتتاح گردید، دارای سبک معماری مغربی است که متأثر از معماری اندلسی است و این مسجد در مساحتی به وسعت پنج هزار مترمربع و با گنجایش ده هزار نفر نمازگزار ،بصورت مجموعه بزرگی با چندین ساختمان منجمله: نمازخانه ها، شبستان، وضوخانه، نمازخانه بانوان، پانزده کلاس درس،سالن کنفرانس پانصد نفره، دو آزمایشگاه زبان، مرکز اسناد، بخشهای سرپوشیده و دو راهرو منتهی به مناره مسجد است.

مناره آن هشتاد متر است که یادآور مسجد «کتوبیا» در مراکش و یا مسجد«جیرالدا» در شهر سویل اسپانیا می باشد.مناره مذکور جدای از مجموعه مسجد است که توسط راهروی طاق دار بدان متصل می شود و یک بالابر امکان صعود به پشت بام مسجد را می دهد و از آنجا منظره شهر داکار بخوبی نمایان است.

داخل مسجد و شبستان با گچبریهای زیبایی به سبک معماری مغربی تزئین شده و منبر منبت کاری شده متحرکی برای ایراد خطبه و سخنرانی امام مسجد وجود دارد که امام جماعت بر روی آن به داخل سالن مسجد می آید.

 

 

 

سبک معماری مختلط و معاصر

در این سبک معماری اختلاطی از سبکهای معماری مختلف بویژه معماری سنّتی وجود دارد.

 

مسجد طریقه تیجانیه در شهر کائولاک (kaolack)

 

شاخص ترین از این نوع سبک معماری مسجدی است که توسط مرحوم «نجوگا کبه» Ndiouga Kébé  در شهر «کائولاک»(kaolack) ساخته شده است. این مسجد، پنج مناره باریک و بلند دارد که شبیه به موشکی است به سمت فضا پرتاب می شود، یادآور سبک معماری عمارت تاج محل در هندوستان است. در خصوص معماری مساجد جدید پایتخت سنگال نیز مانند «مسجد طریقه لاین» یا «مسجد الحاج عمرتال» باید اذعان نمود که دارای عناصر ترکیبی از معماری اسلامی و عناصر الهام گرفته از سبک بومی است.

 

 

مسجد Divinité  مربوط به گروه «نبی ا..» - در حاشیه اقیانوس در منطقهouakam

 

 

مقبره رهبر طریقه «لاین»در منطقه Cambérèneشهر داکار

 

نام طریقه لاین (Layène ) از نام بنیانگذار آن برگرفته شده و اكثر لاين ها ماهيگير و در منطقه «يوف» (Yoff) دوازده كيلومتري داكار سكونت دارند. موسس اين طريقه شخصي بنام «سیدنا لیمامو لای» Seydina Limamou Laye بود كه ادعاي مهدويت نمود.  

در حال حاضر رهبر طريقه لاین «سیدنا الحاجی عبداللهی چیو لاي»Seydina El Hadji Abdoulahi THIAW LAHIاست.

 

«مسجد الحاج عمرتال» در داکار ( در سال 2008 میلادی افتتاح گردید)

بطور کلی از دهه 1960 میلادی ساخت و ساز مساجد در بسیاری از مناطق و بخشهای غرب آفریقا دچار تغییر و تحول گردید. استعمار اروپایی همانگونه که نظامهای جدید سیاسی را به ارمغان آورد، الگوی جدیدی از روشهای ساختمان سازی را ارائه نمود. معرفی کاربرد سیمان، روشهای سنّتی در ساختمان سازی را به نحو چشمگیری تغییر داد. علاوه برآن پدیده بازگشت بردگان، تأثیرات مهمی در ظهور نوعی معماری گلچین شده از سبکهای مسیحی و ایده های اسلامی را ترکیب و ایجاد نمود که حتی در مناطق دوردست سنگال نیز به چشم می خورد. برای مثال سبکهای جدید معماری بصورت استفاده از برج مناره های مربعی شکل، گنبدها و سایر ابزارهای تزئینی از قبیل کنگره ها، طاقها و شیشه های رنگی امروزه در ساخت مساجد کاربرد دارد. البته در ساخت برخی مساجد می توان چنین برداشت نمود که این عناصر جنبه انتقال معماری داشته و نشان از همبستگی روحی با یک طریقت خاص صوفی داشته است نظیر مسجد بزرگ داکار که توسط پادشاه مغرب بوسیله مواد ساختمانی سنّتی و معماران مغربی ساخته شده و به سنگال اهداء گردید.

اکنون آنچه که به عنوان روند رو به تزاید قابل مشاهده است، فرسایش ساختار و سبک اصیل مسجد می باشد و اغلب مهاجران سنگالی که در خارج از وطن بسر می برند با ارسال منابع مالی و یا پس از بازگشت با مشارکت در بازسازی مساجد توسط مصالح سیمان و مطابقت آن با مناره، گنبد استاندارد سبب تغییر شکل در مساجد قدیمی می شوند.

سبک طراحی مساجد جدید از ایده های معماری فراتر از حوزه های جغرافیایی مانند کشورهای حاشیه خلیج فارس و مدینه منوره در عربستان سعودی نشأت گرفته است. البته این امر بدین معنی نیست که سبک مساجد سنّتی از بین خواهد رفت و ساختمانهای بتونی بی اصالت جایگزین خواهد شد؛ زیرا هنوز در بسیاری از مناطق متخصصان بومی حضور فعال و زنده ای دارند و حتی با سرمایه گذاری خارجی نسبت به مرمت و احیاء بناهای قدیمی به شیوه سنّتی می پردازند.

 

نکته آخر آنکه سنگالی ها اصولاً برای ادای فریضه نماز جماعت مقید هستند واگر به مساجد نزدیک محل کار یا منزل دسترسی نداشته باشنددر هنگام شنیدن اذان، با پهن کردن سجاده در بخشی از خیابان و یا حاشیه پیاده رو به نماز جماعت می ایستند. حتی در محله های مختلف سنگال، مکانهای بدون سقفی به ارتفاع دو بلوک سیمانی از سطح زمین، ساخته شده که معمولاً افراد برای اقامه نماز در آن گردهم می آیند.  

علیرغم ساخت فراوان کلیسا در نقاط مختلف سنگال در دوره استعمار فرانسه و هزینه های گزاف برای مسیحی نمودن مردم این خطه، حضور مردم در کلیساها بسیار ضعیف و رشد مسیحیت ناچیز بوده است؛ در حالیکه مساجد در هنگام اقامه نماز و مراسم دینی مملو از جمعیت می شود و گسترش مساجد از اقبال زیاد مردمی برخوردار بوده و هست.

 

                                                                تهیه کننده: علیرضا وزین

                                                     وابستگی فرهنگی س.ج.ا.ایران در سنگال

 

 

 

منابع و مآخذ :  

 

 

1-     Babaker Guèue -Nouvel Horizone , N° 586  -  24 AOUT 2007- P.24

2-     Amadou Oury Diallo -Nouvel Horizone , N° 557 -  26 JANVIER 2007 – P.44

3-     Alffred Gouilly -Les mosquées du sénégal – revue juridique et politique , N° 4 – octobre 1965- P. 531

4-     http://www.ausenegal.com/-Culture-et-societe-.html

5-     http://www.le-senegal.net/s_saint_louis/s_st_louis_mosquee.php

6-     http://www.senegalaisement.com/senegal/religion_senegal.php

7-     http://mapage.noos.fr/alkhidmat/

8-     http://www.senegalaisement.com/senegal/senegal_central_ferlo.php#tivaouane

9-     http://www.layene.sn/

10- تحقیقات میدانی و گفتگو با شخصیتهای سنگالی.

 

 

 

جستجو
جستجوی پیشرفته جستجوی وب
تازه ها
یادبود شهادت رایزن فرهنگی ایران در بیروت

صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران

خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران IRNA

حج

فرهنگستان زبان و ادب فارسی
نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد
آمار بازدیدکنندگان
بازدید این صفحه: 3149
بازدید امروز : 9
بازدید این صفحه : 145181
بازدیدکنندگان آنلاين : 1
زمان بازدید : 0.6160

صفحه اصلی|ايران|اسلام|زبان و ادبيات فارسی|سوالات متداول|تماس با ما|پيوندها|نقشه سايت